Schrijven, Lezen, Leven.
0

VERLEDEN EN TOEKOMST

Herinnering

De Lange Linschoten

Het moet ergens in de jaren zeventig geweest zijn. Of het door de fietstocht langs de Langbroeker Wetering kwam of door die langs de Lange Linschoten naar Oudewater, weet ik niet meer. Maar opeens was ik dol op ouderwetse boerenbuurten. Smalle weggetjes langs het water omzoomd door weggezakte knotwilgen, met aan weerszijden oude boerderijtjes, leilindes voor de ramen van de opkamer en rieten daken. De melkbussen op het erf omgekeerd op een houten rek, hooibergen waarvan het dak omhoog en omlaag gedraaid kan worden, klompen bij de deur. En tussen al die hoeven door de groene weiden met grazende of herkauwende koeien.
Het waren buurten waar de tijd had stilgestaan, waar de toekomst ver weg was en het verleden dichtbij. Waar hard gewerkt werd en eenvoudig geleefd en de boerendochters je vrolijk groetten. Zo leek het mij.
Ik ben afkomstig uit een dorp van boeren en tuinders, dus toen ik in 1970 naar Utrecht verhuisde om te studeren belichaamde de stad de toekomst en was het platteland ouderwets, afgedaan en oninteressant. Mijn aandacht was gericht op wat komen zou. Me ontwikkelen, vrienden maken, idealen nastreven. Dat bleef zo tot die fietstocht er een accent bij plaatste. Misschien kreeg ik daar, op mijn vijfentwintigste, voor het eerst heimwee naar het verleden. Maakte ik kennis met nostalgie, dat merkwaardige gevoel dat zowel prettige als pijnlijke sensaties geeft.

foto: David Hamilton

Ik hing in die tijd de hiernaast afgedrukte poster van David Hamilton op mijn kamer en mijn moeder vertelde mij over de ooit door haar verslonden streekromans van Herman de Man. Over het geharde leven van stijfkoppige en godvrezende boeren, die het doen en laten van hun voorouders volgen en elke nieuwigheid wantrouwend verwerpen.
Het was een periode, dat mijn eigen toekomst er onzeker uitzag. Misschien dat ik daarom teruggreep naar een veilig verleden en droomde over een eenvoudig landleven. Een leven dat ik nauwelijks kende. Ik had wel eens bij een vriendje thuis over de duistere deel gelopen, waar de koeien met hun mysterieuze blikken, hun voortdurende gesnuif en hun doordringende lichaamsgeuren mij vreemd voorkwamen – dan beschrijf ik hier alleen nog maar wat ik aan de voorkant zag. Ik voelde dan ook geen enkele aandrang om mij op een houten krukje onder zo’n kolossaal lijf te buigen en daar mijn levenswerk van te maken. Eenmaal had ik met dezelfde vriend meegeholpen met het binnenhalen van het hooi. Dat wil zeggen: nadat we een kwartiertje met grote houten harken wat hooi bij elkaar geraapt hadden, duwden we elkaar met veel plezier en tot ergernis van zijn vader in de hooimijten. Die lagen klaar om door een gespierde knecht met één zwaai van de hooivork op de wagen geslingerd te worden. Daarna genoten wij, liggend bovenop die hooiwagen, van een majestueuze intocht in het dorp. Dat waren zo ongeveer mijn ervaringen met het boerenleven.

Het leven ging na mijn vijfentwintigste door, de toekomst ontrolde zich als vanzelf, met een baan, een vrouw, een huis en kinderen. En nu, na mijn pensioen, klopt het verleden, ongepland, weer op de deur. Ik onderzoek het en schrijf erover. Nu is het verleden mijn toekomst geworden. En tussendoor fiets ik met plezier langs de Lange Linschoten.

0

JONG LEVEN

Dagelijks

In de vaart achter ons huis passeert nog wel eens een watervogel. Twaalf verschillende soorten lieten zich al bewonderen, zoals afgelopen maandag het koppel op de foto. Ik kan er niets aan doen, maar ik hou de aantallen bij.
Op een dag besloot een stel meerkoeten om maar eens te blijven hangen in het water bij onze tuin. Eigenlijk kregen we er zo twee huisdieren bij zonder ook maar iets voor hen hoeven te doen.
De meerkoet is niet mijn favoriete watervogel. Hij kan er natuurlijk niets aan doen, maar je hebt er al zo veel van, vind ik. Bovendien zijn meerkoeten nogal luidruchtig. Ze klakken met hun snavels dat het een lieve lust is. Misschien is het dat ook wel. G. is door dit geluid weer helemaal thuis in haar jeugd aan een boezemvliet in de Hoekse Waard.
Ik heb me nogal verbaasd over de meerkoet. Bijvoorbeeld over zijn manier van lopen. Zijn poten zitten recht onder zijn kont en niet midden onder zijn lijf. Een beetje vogel zou door zo’n bouw direct voorover kukelen. Zo niet de meerkoet, maar vraag me niet hoe hij dit doet. Lopen over water kan hij ook als de besten, met een snelheid die Jezus nooit gehaald heeft. En ik keek ervan op, dat een meerkoet niet keurig met de kippen op stok gaat (oogjes dicht, snaveltjes toe). Zelfs midden in de nacht, als G. slaapt, voelen ze zich geroepen om met hun geklak de herinnering aan de Hoekse Waard op te roepen.

De beestjes struinen de godganse dag langs het riet op zoek naar eten. ‘Daar hebben ze een dagtaak aan’, zei ik tegen G., om toch ook nog iets positiefs over de soort op te merken. ‘Nou ja, ze hebben toch niets anders te doen’, was haar antwoord.
Wie van de meerkoeten het mannetje is en wie het vrouwtje heb ik nog niet kunnen achterhalen. Ze zien er nogal uniseks uit. Dat er toch twee verschillende geslachten rondzwemmen bleek een maand geleden. Opeens waren onze vriend en zijn verloofde druk doende om een nestje te bouwen. Een drukke tijd brak aan, het stel nam geen halve maatregelen. Op drie plaatsen tussen het riet werd een bedje opgemaakt. Ik zag een van de twee een poging wagen om met een dik stuk riet horizontaal in de snavel tussen de dicht opeen staande verticale stengels door te komen. Ook de meerkoet heeft zijn levensproblemen op te lossen.

bron: vogelsgrootewielen.nl

Twee weken geleden bleef een van de twee op het nest zitten. ‘Het jonge leven is in aantocht’, zeiden wij vertederd. We besloten direct de zwangerschap met wat broodkorsten te ondersteunen. ‘Goed voor het zog’, zei G., die weer helemaal terug was in de tijd van de blijde verwachting. (Denk overigens niet dat het stel solidair is. Ze pikken elkaar het brood uit de snavel.)
Op Hemelvaartsdag waren wij getuige van wat nog het meest leek op een in de prijzen gevallen EO-documentaire. Uitvergroot door de vogelkijker zag ik twee, drie, nee víer donzen meerkoetjes met rode kopjes van het rieten nest afstappen. Nog wat onzeker, maar gemotiveerd volgden zij pa voor de eerste zwemles. Ik twijfelde of we Lang zullen ze leven zouden zingen. De kokmeeuw die ik een week eerder in Leiden met een meerkoetkuikentje tussen zijn snavel zag wegvliegen, dacht er duidelijk anders over. Ook die meeuw had natuurlijk niets anders te doen.

0

EIGEN VERANTWOORDELIJKHEID?

In het nieuws

De vogels laten zich danig horen. De heldere klanken van de merel, de aanhoudende tweekwartsmaat van de tjif-tjaf, het piepende wieltje van de heggenmus. Het groene riet schiet langs de waterkant omhoog en verdringt de bruine stengels van het afgelopen jaar. Er hangt een geur van gemaaid gras in de lucht.
Ook wij mogen weer naar de kapper. Wat ben ik blij voor alle dames die met hun uitgezakte permanent of het uitgegroeide grijs tussen de geverfde lokken de deur niet meer uit wilden. Ik heb eigenhandig de dikke lagen boven mijn oren uitgedund. Mijn kapper zal me wel een reprimande geven.
Wie erop uittrekt vindt weer genoeg punten waar men buiten een kop koffie voor je wil inschenken. De plas moeten we vervolgens nog wel ophouden. Maar niet getreurd, nog even en de terrassen gaan weer open, met een beroep op ieders verantwoordelijkheid. Dat past bij ons, zegt men. We leven niet in een dictatuur.
Mogen de grootouders hun kleinkinderen dan weer in de armen sluiten? We zagen de onze diverse keren in de open lucht, de anderhalve meter was niet eenvoudig vol te houden. Ze hadden mooie tekeningen voor ons meegenomen: oma met de poes op de bank, opa achter de computer, inclusief de kale plek op zijn achterhoofd. Realistische kunst. Kleindochter van zeven vertelde me alles over Marc Chagall. Zij volgt de tv-documentaires over zijn leven. Maar zij houdt nog meer van Vincent van Gogh.

En hoe gaan we het dan doen met de zangkoren? Door alle minuscule druppeltjes die de geopende monden verlaten is zingen net zoiets als hoesten. Moeten we sportzalen huren om de anderhalve meter te kunnen handhaven? Zingen met mondkapjes? In kleine groepen oefenen? Die digitale experimenten zijn even leuk, maar vooral even.
In de supermarkten tekent zich ondertussen een scheiding af. Tussen de mensen die geduldig wachten tot zij een product kunnen pakken en de mensen die hun eigen gang gaan. Voor de laatsten heeft de oefening in geduld nu lang genoeg geduurd. Het beroep op de eigen verantwoordelijkheid kent zijn grenzen. Overheidscampagnes brengen op zijn best kennis over (‘roken is dodelijk’). Om gedragsverandering te bewerkstelligen is meer nodig.

We willen zo graag doen wat we altijd gedaan hebben. We zijn eigenlijk verslaafd aan uit eten, concerten, buitenlandse vakanties. Dat gaat een liberale premier toch niet verbieden?
Ik moet denken aan een discussie, enige tijd geleden, over mogelijke overheidsmaatregelen om minder suiker in producten te verwerken. Iemand noemde dat op de radio staatsterreur. Hij mag toch zeker zelf wel weten wat hij doet? Elon Musk heeft zich ook niets aangetrokken van de lockdown in Californië.
We zijn vooral verslaafd aan onze autonomie, wij willen onze eigen gang kunnen gaan. Verslavingsdeskundigen weten dat in dat geval een beroep op de eigen verantwoordelijkheid maar een beperkte werking heeft. Het aantal besmettingen is de afgelopen tijd gedaald omdat de horeca dicht was, niet omdat er een beroep werd gedaan op ons gezonde verstand om cafés zoveel mogelijk te mijden. Dat hebben ze de afgelopen week zelfs in Seoul geleerd.
Welke idioot heeft dit virus trouwens ooit naar een sieraad van een hoogwaardigheidsbekleder genoemd?

0

EEN ONTERECHTE LIQUIDATIE?

Herinnering

De liquidatie van de NSB’er Fake Krist in Haarlem – bron: Verzetsmuseum

Het is maandagavond 9 oktober 1944. Aan de Enghlaan in Vleuten zit boer en NSB’er Hendrik van der Grift om 20.45 uur met drie huisgenoten in de keuken. Er is even een moment van ontspanning voordat het tijd is om het bed op te zoeken. Dan gaat de keukendeur open. Drie gemaskerde en gewapende mannen richten hun wapens op Van der Grift. Nog voor iemand iets kan doen zijn de mannen weer verdwenen, Van der Grift dood achterlatend. Zijn huisgenoten blijven ongedeerd. Op de grond liggen vijf lege hulzen van negen mm.
In Vleuten verspreidt het nieuws van de aanslag zich de volgende dag razendsnel. Ongeloof overheerst naast onbegrip en ook verontwaardiging. Van der Grift staat bekend als ‘een goede NSB’er’, een nette man die geen vijanden had. Mijn vader schrijft in zijn dagboek: ‘gisteravond is van der Grift vermoord door enkele gemaskerde mannen. Hij had enkele weken geleden zijn radio bij de burgemeester ingeleverd met de tijding dat hij geen NSB’er meer wilde zijn. Men hoort hem veel prijzen. Hij gaf veel aan de armen.’
Als represaillemaatregel worden een paar dagen later twee verzetsmensen opgepakt en gefusilleerd. Er zijn nooit daders voor de aanslag op Van der Grift aangehouden. Na de opwinding van de eerste dagen is er in Vleuten over gezwegen. In 2009 rekent Jack Kooistra in zijn boek Recht op wraak de aanslag in Vleuten tot de dubieuze of onterechte liquidaties. Hoe waarschijnlijk is dit?

In Vleuten woonden zo’n twintig NSB’ers. Ze werden getolereerd zolang zij zich niet te buiten gingen aan zelfverrijking, verraad of geweld. Ook het aantal verzetsmensen was aanvankelijk beperkt. Dat veranderde najaar 1944. De gedachte dat de geallieerden geholpen moesten worden om de vijand te verslaan, nam hand over hand toe. De Engelse luchtmacht dropte in het tuinbouwgebied wapens voor het verzet. Verstopt onder een stapel hout op een handkar werden de stenguns verspreid. Het verzet kon maar mondjesmaat oefenen met de wapens omdat men niet over geluiddempers beschikte. Vlak na de oorlog schreef een verzetsman dat de dood van de twee leiders ‘geheel onverwacht’ kwam.

De bijzondere rechtspleging – bron: Nationaal Archief

Iedere collaborateur moet na de oorlog voor het gerecht verschijnen. In 1947 vindt postuum de rechtszaak plaats tegen Van der Grift. Vier Vleutenaren, inclusief twee verzetsmensen, leggen ontlastende verklaringen af.
Politieman Kolijn verklaart dat hem uit verschillende gesprekken met Van der Grift is gebleken, dat deze zich al veel langer niet meer kon verenigen met de idealen van de NSB en dat hij daarom in september 1944 als lid bedankt heeft. Kolijn vermoedt dat Van der Grift niet eerder heeft willen bedanken ‘om zijn vader, eveneens N.S.B.’er, niet te krenken.’
Een andere inwoner noemt Van der Grift ‘een bijzonder humaan en edel mens.’ Het was geen partijman. ‘Zijn streven was steeds een meer waarderende houding ten opzichte van de agrarische bedrijven.’
Deze laatste waarneming sluit aan bij wat historicus Piet de Rooy schrijft over de uitwerking van de vooroorlogse crisis op de agrarische sector. Veel boeren hadden een afkeer van de politiek. Zij hadden het gevoel dat zij verwaarloosd werden. ‘Ze ontwikkelden een eigen ideologie die zich scherp afzette tegen de moderne stedelijke cultuur van het westen.’ Zo werden zo vatbaar voor extreem-rechts.
De rechter van het Tribunaal besluit dat er geen maatregelen worden opgelegd.
Wie de daders zijn geweest en waarom zij Van der Grift hadden uitgekozen zal waarschijnlijk altijd onbekend blijven.

1

ARCHIEF

Dagelijks

Tevoren moet ik toestemming vragen voor een bezoek. Daarvoor moet ik digitaal een uitgebreid formulier invullen en de voorwaarden ondertekenen. Zo verbind ik me aan de regel, dat ik in publicaties geen namen zal noemen van nog levende personen.
Bij mijn bezoek enkele weken later (nog voor de coronacrisis) draagt de vrouw achter de balie mij op om mijn persoonlijke bezittingen in een kluis op te bergen. Alleen een stukje papier en een potlood mag ik meenemen. Zij maakt een foto van mij en gebruikt deze voor het aanmaken van een pas. Met mijn potlood en papier in een doorzichtige plastic tas loop ik even later naar een man in een donkerblauw uniform. Hij stelt vast dat ik alleen een potlood en een blocnote meeneem. Daarna open ik met mijn nieuw verworven pas een tourniquet en loop de leeszaal binnen.

In het kader van 75 jaar bevrijding schreef ik in februari voor het blad van de historische vereniging Vleuten-de Meern een artikel met delen uit het oorlogsdagboek van mijn vader. Ik vermeldde daarin dat op 9 oktober 1944 in Vleuten de NSB’er Hendrik van der Grift geliquideerd werd. Nog wat googelend op ‘Vleuten in de Tweede Wereldoorlog’ stuitte ik bij toeval op een artikel van Bas Kromhout in het Historisch Nieuwsblad in 2009. Hierin wordt de liquidatie van Van der Grift onterecht genoemd. Zou dit kloppen, vraag ik mij af? Waarom heb ik in Vleuten dan nooit eerder hierover gehoord? Navraag bij de historische vereniging levert niets op.
Kromhout baseert zich op het boek Recht op Wraak van Jack Kooistra, de journalist die ook wel ‘de Friese Wiesenthal’ wordt genoemd. Kooistra heeft een uitgebreid archief aangelegd van Nederlanders die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. In zijn boek vind ik een hoofdstuk ‘bedrijfsongeval, dubieuze aanslag of misverstand’. Hierin staat met een paar regels de liquidatie in Vleuten beschreven. Nieuwe feiten vind ik niet. Er staat niet bij vermeld op welke bronnen Kooistra zich baseert.
Ik probeer tevergeefs via zijn uitgever in contact te komen met Kooistra. Ondertussen lees ik dat de man al in de negentig moet zijn. Als ik via de Leeuwarder Courant nog een laatste, voor mijn gevoel zinloze poging waag, ontvang ik direct een mail van Kooistra: zijn medewerkers hebben de informatie gevonden in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging in Den Haag. Dit archief bevat alle dossiers van de meer dan 300.000 collaborateurs, NSB’ers en andere Nederlanders die verdacht werden van samenwerking met de Duitsers. Tegen elk van hen werd een proces gevoerd.

In de leeszaal toon ik bij een uitgiftebalie de brief met toestemming voor mijn bezoek en de nummers van de dossiers die ik mag inzien. Even later staan er twee lichtbruine kartonnen dozen voor mij klaar. Een belangrijk ogenblik is aangebroken, mijn nieuwsgierigheid naar de inhoud bereikt een hoogtepunt. Voorzichtig, alsof ik een partij eieren draag, loop ik met de dozen naar een lege tafel. Langslopende toezichthouders zien hoe ik met mijn potloodje driftig aantekeningen maak over het proces dat in 1947 postuum tegen Van der Grift is gevoerd.
Na anderhalf uur maak ik de gang terug, door het tourniquet, langs dezelfde tasjescontroleur en langs de balie. Volgende week volgt hier het resultaat van deze speurtocht.

1

MIEREN

Dagelijks

De mier is een schepsel, dat bij mij een potje kan breken. Hij is aandoenlijk, werklustig en hij vervult een goede functie in het ecosysteem.
Niettemin heb ik wel eens in een bos met naar afgrijzen neigende verbazing staan kijken naar een mierenhoop in de vorm van een piramide. Al die miljoenen krioelende beestjes die schijnbaar ongeorganiseerd door elkaar heen lopen. Kan dat niet wat efficiënter, vroeg ik me af. Tegelijkertijd boezemde die veelheid aan insecten mij enige angst in. Dat kan met mijn jeugd te maken hebben.
In een van de boeken van Saskia en Jeroen (Jaap ter Haar) was Saskia in een mierenhoop gaan zitten. Zij moest al haar kleren uitslaan om verlost te worden van het grut. Tussen haakjes: deze passage herinner ik me niet zozeer vanwege de mieren, maar vanwege de tekening. De blote billetjes van Saskia waren voor mij, een goed-katholiek kind, van een ongehoorde frivoliteit. Ik had nog nooit een ander mens, zelfs geen ander kind in zijn blootje gezien.

In onze tuin hebben wij een aardige mierenkolonie. Zodra de winterregens voorbij waren verschenen overal tussen de tegels kleine hoopjes opgeworpen zandkorrels. De nijvere seizoensarbeid was begonnen. Het gaf mij de associatie dat de gehele ondergrond een soort platgeslagen mierenhoop is. Zolang ze maar buiten blijven vind ik alles best. Maar je begrijpt dat ik er niet over zou schrijven als zich niet ergens een probleem zou aandienen.

Het eerste was een klein hoopje mieren in de gang. Ze hadden zich de toegang verschaft door onder de voordeur te kruipen. G. maakte zich gelijk ongerust, ik zat toen nog in de fase van het ‘even aankijken’. Soms is dat andersom, dat is wel weer het fijne van onze relatie.
Leuke beestjes of niet, maar op zo’n moment heb ik geen consideratie en ga ik er met mijn schoen bovenop staan.
Op de tweede dag marcheerden de mieren in optocht uit de vaatwasser omhoog tot op het aanrechtblad. Daar werd een grens gepasseerd, vonden we. Bovendien hielden ze geen anderhalve meter afstand van elkaar. Hoewel onze schoonmaaklat al redelijk hoog ligt, gooiden we er nog een nijver schepje bovenop.
Op de derde dag speelden zij met zijn allen verstoppertje onder de aanrechtkastjes. Tuut-tuut-tuut-tuut, zei Truus de mier. De noodzaak van rigoureuze maatregelen bleek onontkoombaar. Geen lockdown, maar een lock-out zogezegd. Een van de vele wetenswaardigheden die we vonden op internet was, dat mieren niet van koper houden. Dat treft! G. bewaart al jarenlang een grote pot met centen. Onze kinderen speelden er wel eens mee, later de kleinkinderen. Nu hebben wij de plinten in onze keuken versierd met rijen munten. Het mag een centje kosten, vonden we. Het resultaat is verbluffend. Zo af en toe zien we nog wel eens een eenzame mier in verwarring tussen twee munten heen en weer lopen op zoek naar de juiste richting. De grote troep is echter de hort op. De vraag is waarnaar toe. Voorlopig zijn er nog geen plannen om de beperkingen op te heffen.

0

EXPLODE INTO SPACE

Herinnering

Of de duvel ermee speelt. Sinds we binnen moeten blijven is het voortdurend prachtig lenteweer. Wie kan de verlokkingen van buiten weerstaan? Dat vraagt om moeilijkheden. Eerst lagen de strandlopers onder vuur, daarna de motorrijders. Dat laatste had natuurlijk niets met corona van doen. Motorrijders hebben zich met hun leren pakken en integraalhelmen zo goed beschermd dat we hen zonder risico op de IC zouden kunnen inzetten.
Overlast van groepjes motoren die op de eerste lentedag de rivierdijken afscheuren is er al jaren. De motor is een pleziervoertuig geworden dat glimmend in de garage staat te wachten tot de kou en de regens voorbij zijn. Motorrijden is een fysieke beleving. Je hoeft er niet bij na te denken, niet over te discussiëren. Lekker naar buiten, kop in de wind, zonder al te veel inspanning. Het ultieme gevoel van vrijheid, ooit begonnen met Easy Rider, de film. Get your motor running, head out on the highway. Looking for adventure, and whatever comes our way. Liefhebbers delen hun hobby graag. Het zijn groepsmensen, samen scheuren bevordert het kameraadschap.
Het moet gezegd: het zijn in hoofdzaak mannen.

In mijn jonge jaren had ik een tijd een vriendinnetje met een motor. Zij was klein en tenger maar ze had voor het hoogste gekozen: een 500cc Yamaha. Met bewondering keek ik toe hoe ze dat loeizware ding op de standaard wist te zetten. Ik had er plezier in als mensen omkeken als ik achterop ging zitten. M. had voor mij een helm geregeld waarop ze met flinke plakletters mijn naam had aangebracht. Zoals vrachtwagenchauffeurs voor de voorruit een bord met de naam van hun liefje meevoeren.
Tijdens de eerste tocht bleef ik in de bochten angstvallig rechtop zitten. Ik hoorde M. iets onverstaanbaars roepen. Gelukkig mocht ik mijn armen om haar middel houden. Hoe opwindend om bij ondergaande zon langs het Gooimeer te toeren. Ik vond het iets lustopwekkends hebben. Als de rit maar niet te lang duurde. Na een half uur had ik al de behoefte om mijn benen weer te strekken.

Jaren later namen G en ik de veerboot vanuit Schiermonnikoog. Ruim voor de aankomst liepen we alvast naar onze fietsen, zodat we als een van de eersten de wal op zouden kunnen rijden. Tientallen motorrijders waren op dezelfde gedachte gekomen. Een kwartier voor tijd werden in het ruim de motoren alvast gestart. En niet alleen dat, de een na de ander gaf voortdurend een dot gas, alsof elk ogenblik de vlag voor de start van de race zou vallen. Alsof het een wedstrijd was wie het mooiste geluid kon produceren. Er ontstond een orgie van lawaai. Dit was agressie, machtsvertoon, de kracht van de groep. Born to be wild. Moderne krijgers die zich voorbereiden op de oorlog, op de overwinning. Toewerken naar een orgasme. Fire all of your guns at once. And explode into space.
De huidige motorrijder in Nederland verschilt op één cruciaal aspect van die in Easy Rider. Peter Fonda en Dennis Hopper scheurden over verlaten wegen, door een kaal landschap waar geen mens te bekennen was.

3

VOORPROEFJE

Dagelijks

Johan van Dijk, links, met enkele collega’s van De Maasbode

Op een morgen in 1927 staat Johan voor zijn raam, beneden hem ligt Rotterdam in de ochtendzon. Boten trekken geluidloos voorbij. Hij moet tot een beslissing komen, hij kan niet eeuwig blijven twijfelen. Eigenlijk weet hij het wel, maar durft hij zijn voorkeur te volgen? Het benauwende gevoel, dat steeds weer opkomt, zit hem dwars. Johan draait zich weg van het raam en ziet hoe het zonlicht het kruisbeeld op de muur doet oplichten. Het is een prachtig kruisbeeld, door een vriend die kunstliefhebber is voor hem meegebracht uit Spanje. De schaduw van het lichaam valt op de muur, een perfecte afbeelding van een gebroken gestalte. Jezus heeft zich opgeofferd en de weg gewezen, denkt Johan. Dat is toch de enige weg. Het is stil in zijn kamer, er is niemand thuis. Hij pakt het kruisbeeld van de muur, valt op zijn knieën en drukt zijn lippen zacht tegen het koele koper. Nu ben ik verkocht, denkt hij. Nu moet ik doorzetten en consequent zijn.

De volgende dag gaat hij weer naar zijn werk als journalist bij het katholieke dagblad De Maasbode. Hij volgt de financiële wereld, maar doet ook verslag van moordzaken en van plechtige missen van jubilerende pastoors. Hij schrijft over het transport van grote sluizen vanuit Rotterdam naar IJmuiden en over het vertrek van een bisschop per boot naar Amerika. Als blijkt dat de bisschop vergeten is om hosties in te pakken haalt Johan per taxi een voorraadje op.
Johan geniet van zijn werk, hij wordt gewaardeerd door zijn collega’s en hij leidt een afwisselend leven. Desondanks gaan er regelmatig vragen door zijn hoofd. Het verslag doen van gebeurtenissen, is dat zijn bestemming in het leven, is dat wat God van hem vraagt? Kan hij als journalist wel voldoende betekenen voor de mensen die het nodig hebben? (…..)

Omslagbeeld geschilderd door frère Marie-Jean Année, copyright abdij Koningshoeven

’s Avonds op zijn kamer verlangt hij naar een meisje. Een lieve vrouw op wie hij ontzettend verliefd zou kunnen worden, met wie hij zijn leven zou kunnen delen. Dan zou het duidelijk zijn, dan zou hij ‘dat andere’ kunnen vergeten.
Hij pakt zijn missaaltje en leest opnieuw: ‘Gij zult de Heer uw God beminnen met heel uw hart, met geheel uw ziel en al uw krachten en geheel uw verstand; en uw naaste als uzelf.’
Schuldbewust vraagt Johan zich af wat hij voor zijn naasten doet.
‘Dus aan de ene kant voelde ik dat ik God niet beminde uit geheel mijn hart. En aan de andere kant deed ik ook niet voor de mensen wat ze eigenlijk nodig hadden. Maar als je monnik wordt, dacht ik, kun je bidden, dan kun je ze allemaal bereiken, de hele wereld’.
Eigenlijk is het wel duidelijk waar zijn voorkeur ligt. Maar een definitief besluit schuift hij nog voor zich uit. De grootste crisis moest nog komen.

Dit zijn enkele paragrafen uit het tweede hoofdstuk van het boek dat ik de afgelopen twee jaar schreef over mijn heeroom, Willibrord van Dijk, monnik van de trappistenabdij Koningshoeven in Tilburg. Het was voor mij onlangs een bijzonder moment toen ik een gedrukt exemplaar in handen kreeg. De presentatie van het boek, gepland voor 14 mei a.s., heb ik naar een latere datum moeten uitstellen.

0

AFRIJDEN

Herinnering

Het dashboard van de Daffodil

Ik sta in de wachtstand. Bijna ongemerkt trekken er gedachten over de toekomst door mijn hoofd. Zoals dat ooit was voor ik op kamers ging wonen, voor ik een baan kreeg. Straks, als…, straks dan… Maar omdat ik de toekomst nog nooit zo weinig in de hand heb gehad als nu, ga ik in dit stuk vierenveertig jaar terug, naar dinsdag 1 april 1976, de dag dat ik voor de eerste maal opging voor het rijexamen.
Ik was bijna vierentwintig jaar en tot dan had ik niet de minste behoefte gevoeld om het rijbewijs te halen. Het was in de jaren dat ik graag van de hoofdstroom afweek. Ik had me echter laten overhalen met het argument, dat het nooit weg is om een rijbewijs te hebben. Zoals iemand die niet van zwemmen houdt toch zijn zwemdiploma wil behalen.
Overigens had ik al wel vaker een auto bestuurd. Mijn vader had in een Daffodil gereden, uitgevoerd met dubbele rem en dubbele spiegels, wat in die tijd gelijk stond aan een lesauto. Toen hij ernstig ziek was, reed ik ook wel in mijn eentje naar het ziekenhuis.
Ik begon daarom bij de rijschool met het idee, dat ik met mijn rijervaring aan een paar lesjes genoeg zou hebben. De instructeur dacht daar anders over en juist toen ik vermoedde dat hij vanwege zijn portemonnee het examen nog langer wilde uitstellen, viel de oproep in mijn bus.

Het was een vochtige, grijze morgen, die donderdag dat ik mij bij het Oude Tolhuys in Utrecht meldde. Voor de eerste maal dat voorjaar trok er warme lucht over Nederland. Mijn examinator was een oudere man in een wollen winterjas. Of ik het nu warm kreeg van de zenuwen of de examinator door zijn veel te dikke jas, feit was dat, nog voor ik wegreed, de ramen aan alle kanten beslagen waren. In mijn lessen was ik met alle mogelijke situaties geconfronteerd, onder allerlei weersomstandigheden, maar een oefening in beslagen ruiten had ik nooit gehad. Ik wist niet waar de knop zat om dit euvel te verhelpen en was compleet van mijn à propos. Ik verwachtte elk ogenblik een ingreep van de examinator.

Nog juist op tijd vond ik een knop waardoor er ergens een blazend geluid ontstond en er zich aan de onderzijde van de voorruit een paar kijkvensters vormden. Ik vroeg me af of het de bedoeling was, dat ik turend door die smalle spleten de wagen in beweging zou brengen. ‘Laat ‘em nog maar even lekker doorblazen’, bromde de examinator. Ik had het idee dat zijn jas nog dikker geworden was.
Na deze valse start hervond ik mijn beheersing en verliep alles vlot totdat ik aan het einde de oprit achter het stadion naar de snelweg opreed. Dit is, nog altijd, een hele korte oprit. Ik gaf flink gas, tuurde gespannen in mijn zijspiegel en zag enkele auto’s naderen. Vlak voor me kwam ook het einde van de oprit akelig dichtbij. God zegene de greep dacht ik en voegde in. De examinator zag  mijn gespannenheid blijkbaar aan voor koelbloedigheid. Al de volgende dag kon ik vlakbij mijn huis het begeerde roze document ophalen, gemaakt van een papiersoort die kon rafelen als een stuk katoen.

2

HET LEVEN IN BEPERKING

Dagelijks

Als ik wakker word trekken droombeelden zich snel en ongrijpbaar terug. In mijn ontwakend bewustzijn dringt direct het besef door van de wereld die veranderd  is. En waar we mee te dealen hebben, is de volgende gedachte. Mijn lichaam moet nog ontwaken, als een zeehond op een zandplaat ligt het zwaar tussen de lakens. Er is geen spier die uit zichzelf begint te bewegen, totdat ik denk dat verder liggen geen zin heeft en me uitrek.
Bij het ontbijt hippen de mussen voor het raam tussen de resten van de broodkruimels die ik er gisteren heb gestrooid. De eerste tuinfluiter heeft zich gemeld, hij begint te zingen zoals hij altijd gezongen heeft. Een merelpaartje fladdert op de rand van het tuinhek om elkaar heen, steeds weer opvliegend, onrustig, totdat het mannetje het genoeg vindt en bovenop het vrouwtje springt, heel snel en heel kortstondig, daarna nogmaals, waarna ze ieder een eigen kant opvliegen. Vergeefs op zoek naar goed nieuws leg ik het Coronadagblad opzij.
Ik vervolg mijn onderzoek naar de Nederlandse samenleving tijdens de wisseling van de 19e naar de 20e eeuw en naar de belevenissen van mijn familie, een mogelijk onderwerp voor een volgend boek. Ik struin achter mijn pc door digitale archieven, maar ik mis de bibliotheken, de gesprekken en contacten, ik mis de stilte van een archiefzaal waar bedaarde oudere mannen vasthoudend door vergeelde documenten bladeren.
Aan het einde van de morgen doen G. en ik onze dagelijkse fitness, in sportkledij, in de ruime woonkamer. We volgen de pasjes en armbewegingen op het scherm. Voor G. is dit gesneden peijnenburg, ik volg onwennig. Ik raak in de war als mijn benen zijwaarts moeten en mijn armen voorwaarts. Mijn kleinkinderen willen een opname van mijn oefeningen, maar dat heb ik verboden.
Waren G. en ik tot voor kort nooit samen thuis, nu zijn we continu in elkaars nabijheid, op de enige plek waar social distancing niet telt. In een wonderlijke mengeling van vertrouwdheid, gewoontegedrag en nieuwe vormen van samenwerking prijzen we onszelf gelukkig dat we deze tijd samen beleven in een huis dat zowel binnen als buiten ruimte en lucht geeft. Een vergelijking met merels lijkt me wat vergezocht.

Het achterstallig onderhoud in de tuin lopen we snel in. Waar het opschietende onkruid tussen stenen en tegels anders een langdurige opgave zou vormen is het wieden, met uitgedroogde handen, nu een welkome afwisseling in de buitenlucht. Een klusje dat erg meevalt. Het moet eigenlijk niet te snel gaan, want er staat nog zoveel tijd in beperking te wachten.
Ik heb grote bewondering voor de hulpverleners die in moeilijke omstandigheden hun werk doen, maar voor het slapen gaan brengt het kijken hiernaar teveel ellende in mijn hoofd. Zoveel onzekerheid, zoveel onvoorspelbaarheid.
Ik haal het brood voor de volgende dag uit de vriezer, doof de lichten, doe de buitendeur op slot en probeer in bed het gevoel van de zeehond te vinden, die zich laaft aan de zon. Mijn beperkingen zijn gering, is de gedachte die zich tussen waken en slapen opdringt. Ik voel me nog altijd een bevoorrecht mens.